Đàn sếu - Bài hát hay nhất thế kỷ 20 ra đời thế nào?

 

Hôm nay là Ngày chiến thắng phát xít 9/5 - ngày lễ được kỷ niệm rất trọng đại ở nước Nga và ở nhiều quốc gia khác. Ở Liên xô trước đây và ở nước Nga ngày nay, vào dịp này, ngoài các bài hát hào hùng như "Cuộc chiến tranh thần thánh", "Ngày chiến thắng"..., người ta còn hát những ca khúc của một thời lửa đạn, như "Ôi, những con đường", "Đêm đen", "Chiếc khăn xanh", "Chiều hải cảng"... Và đặc biệt, không thể thiếu "Đàn sếu", bài hát đã trở nên rất quen thuộc với nhiều người Việt Nam chúng ta.  Bài hát da diết như một lời tưởng nhớ đến những người con của Tổ quốc đã vĩnh viễn nằm xuống trong lòng đất mẹ vì Ngày chiến thắng, mà như trong lời một bài hát, bằng mọi cách họ đang kéo nó lại gần hơn.

(Cảnh trong phim " Khi đàn sếu bay qua") 

Trái với hình dung của nhiều người, bài hát này không nằm trong bộ phim nổi tiếng "Đàn sếu bay qua", cũng không hề được sáng tác trong thời gian Chiến tranh vệ quốc vĩ đại 1949-1945. Mà nó được sáng tác vào năm 1968, 23 năm sau Ngày chiến thắng.

Rasul Gamzatov là nhà thơ nổi tiếng người Avar, Daghestan, một nước Cộng hòa tự trị của Liên xô. Ông được bạn đọc Việt Nam biết đến nhiều hơn qua cuốn "Daghestan của tôi", bản dịch của Phan Hồng Giang (phần dịch thơ của nhà thơ Bằng Việt). Rasul Gamzatov đã viết bài thơ "Đàn sếu" bằng tiếng Avar, sau đó được người bạn cùng học ở trường Đại học là Naum Grebnev chuyển ngữ sang tiếng Nga. Grebnev từng là người lính tham gia Cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại, bị thương 3 lần, do vậy, khi dịch "Đàn sếu" sang tiếng Nga, ông đã có một sự đồng cảm rất lớn với Rasul Gamzatov để có một bản dịch thành công.

"Đàn sếu"

Năm 1968, bài thơ "Đàn sếu" qua bản dịch của Grebnev xuất hiện lần đầu tiên trên tạp chí "Thế giới mới" (Новый мир). Một ngày nọ, tình cờ ca sĩ Mark Bernes đọc được bài thơ này. Cũng cần nói thêm, Mark Bernes thời gian này rất nổi tiếng khi thể hiện các bài hát chủ đề chiến tranh. Bản dịch đầu tiên khi in trên "Thế giới mới" có 2 dòng đầu tiên như sau: Мне кажется порою, что джигиты, С кровавых не пришедшие полей (Tôi cứ ngỡ bao người lính kỵ binh Từ chiến tường xưa đẫm máu không về) Đọc xong bài thơ, Mark Bernes liền gọi điện cho dịch giả Naum Grebnev, nói rằng muốn bài thơ được phổ nhạc. Hai người trao đổi với nhau một số thay đổi nhỏ trong bản dịch, và Grebnev đã đồng ý thay từ "kỵ binh" trong dòng đầu thành "người lính". Sau này, nhà thơ Gamzatov nhớ lại: " Tôi cùng với dịch giả cho rằng đề xuất của Mark Bernes là hoàn toàn hợp lý, đổi từ "kỵ binh" sang "người lính". Khi đó, chiều kích của bài hát sẽ trở nên rộng hơn". Với bài thơ đã có đôi chỗ sửa đổi, ca sĩ Mark Bernes đến gặp nhạc sĩ Yan Frenkel, yêu cầu ông phổ nhạc. Việc phổ nhạc cho bài thơ quả thực không dễ dàng một chút nào, phải mất đến hơn 2 tháng. Yan Frenkel nhớ lại: " Tôi gọi cho Bernes, anh ấy đến ngay, nghe bài hát và...khóc. Anh ấy không phải là người dễ mủi lòng, nhưng không hiếm trường hợp, anh ấy khóc khi gặp một điều gì đó thật sự thích".

Đối với nhạc sĩ Yan Frenkel, chủ đề chiến tranh thường được ông đề cập trong các sáng tác của mình. Trong thời gian Chiến tranh vệ quốc, ông học trường Trung cấp cao xạ và sau đó bị thương nặng. Mark Bernes ghi âm bài hát "Đàn sếu" trong tình trạng sức khỏe bị suy kiệt. Đây là bài hát cuối cùng trong sự nghiệp ca sĩ của ông.
Nhạc sĩ Iury Rabinovich nhớ lại: " Sau khi nghe phần nhạc, Bernes muốn thu âm bài hát càng nhanh càng tốt. Dường như anh ấy dự cảm được cái chết của mình và muốn bài hát này sẽ đặt dấu chấm cuối cùng cho cuộc đời mình. Việc ghi âm bài hát tiến hành thật gian nan. Nhưng anh ấy đã dũng cảm vượt qua và ghi âm thành công "Đàn sếu". Đúng vậy, đó là bài hát cuối cùng trong đời anh ấy". Bài hát được giới thiệu với đông đảo công chúng qua đĩa hát "Những bản ghi âm cuối cùng", sau khi ca sĩ Bernes qua đời (1969) và nhanh chóng trở nên nổi tiếng.
Mấy năm sau ngày bài hát "Đàn sếu"ra đời, trên mảnh đất các chiến trường xưa, người ta đã dựng các tượng đài, phù điêu với biểu tượng đàn sếu bay. Hình tượng đàn sếu trong bài hát đã trở thành biểu tượng cho sự tưởng nhớ những người đã hy sinh trong Cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại 1941-1945. Ở Liên xô, người ta đã dựng tượng đài "Đàn sếu" ở Saratov và Leningrad (Saint Peterburg). 

Từ năm 1986, trên quê hương Daghestan của tác giả phần lời bài hát- Rasul Gamzatov- hàng năm đều đặn tổ chức "Ngày lễ sếu trắng"- Ngày tưởng nhớ những người lính đã hy sinh. Bài thơ "Đàn sếu" của Rasul Gamzatov đã được nhà thơ Hồng Thanh Quang chuyển ngữ khá thành công, xin trân trọng giới thiệu với các bạn: ĐÀN SẾU "Đôi lúc tôi chợt nghĩ rằng, người lính Trong cuộc chiến tranh đẫm máu đã hy sinh, Không vĩnh viễn nằm sâu trong lòng đất Mà hóa thành những đàn sếu trắng tinh. Họ bay mãi tự xa xăm quá khứ Tới ngày nay và trò chuyện cùng ta, Phải vì thế mà ta thường tư lự Hay chạnh buồn khi lặng ngắm trời xa.
Hôm nay lúc hoàng hôn đang dần tới Tôi bồi hồi khi thấy giữa màn sương Đàn sếu trắng bay chỉnh tề hàng lối Như đoàn người lê bước giữa đồng hoang. Đàn sếu bay trên con đường dằng dặc Và gọi tên những ai đó lao xao. Phải vì thế mà âm thanh Avác Tự bao đời giống tiếng sếu làm sao… Bay, bay qua khoảng trời mệt mỏi Trong bóng chiều, trong bát ngát màn sương,
Giữa đoàn quân ngỡ thừa ra khoảng trống Hình như còn dành để cho tôi. Sẽ có ngày tôi bay cùng đàn sếu Trong mịt mờ sương xám tựa hôm nay, Và ở giữa trời cao như chim tôi sẽ gọi Tất cả mọi người còn lại ở nơi đây…"

Phan Việt Hùng

Bình luận (1)

  1. Thuong Nguyen
    Thuong Nguyen
    Cám ơn Ban Quản trị và tác giả Phan Việt Hùng về những thông tin liên quan đến bài hát tuyệt vời này. Đây là bài hát đã gắn với một thời tuổi trẻ của tôi và tôi đã nói với bạn bè rằng tình yêu tôi dành cho "Đàn sếu" giống như tình yêu đầu vậy, thiêng liêng và không thể nào thôi nhung nhớ trong lòng. Một bản anh hùng ca trác tuyệt về những người chiến sỹ Xô Viết trong cuộc chiến Vệ Quốc. Họ đã ngã xuống cho Đất Mẹ Nga vĩ đại, cho loài người thoát khỏi hoạ phát xít. Không chỉ nước Nga mà cả nhân loại ghi danh và mang ơn họ. Dù nước Nga giờ đây đã khác xa với quá khứ, với những gì mà đa số người Việt nam từng biết, nhưng lịch sử Nga và lịch sử loài người đã, đang và sẽ còn nhắc về họ với niềm kính trọng và biết ơn sâu sắc.

    Nội dung và giai điệu của bài hát đã làm đắm say biết bao thế hệ. Mỗi lần giai điệu của bài hát vang lên là những bà mẹ Nga rơi lệ, những người lính đã được may mắn trở về lặng im đau đáu về những đồng đội của mình đã ngã xuống và biết bao người Nga khác dù đang ở trạng thái tinh thần nào thì cũng lắng lại với những thổn thức trong lòng. Nhắc tới mất mát đau thương nhưng không bi luỵ vì đó là đau thương vĩ đại cho hoà bình của nhân loại. Giới chuyên môn và những người yêu âm nhạc đều thống nhất rằng "Đàn sếu" là bài hát Nga hay nhất thế kỷ 20.

    Với riêng tôi, tôi thêm yêu bài hát này một phần cũng vì mỗi khi nghe “Đàn sếu”, tôi lại nhớ về người anh trai của mình đã hy sinh trong cuộc chiến chống Mỹ khi chưa tròn 19 tuổi. Anh tôi đã cùng bạn bè sinh viên ra chiến trường theo lệnh tổng động viên năm 1972 khi còn chưa biết đến thế nào là cầm tay một người bạn gái. Đàn sếu như làm dịu nỗi đau của cả gia đình tôi, vì bố mẹ và các chị tôi cũng rất yêu bài hát này.

    Đã có rất nhiều thế hệ ca sỹ Nga trình bày bài hát này, nhưng tôi yêu nhất là bản thu của Mark Bernes. Không biết là do tôi được nghe lần đầu bài hát này qua bản thu của Mark Bernes hay tại vì đây là bài hát cuối cùng của cuộc đời Ông. Có lẽ là cả hai. Mark Bernes đã như truyền toàn bộ năng lượng còn lại, toàn bộ niềm đam mê và cảm xúc nghệ thuật của mình vào bài hát này. Các bản thu do Ian Frenkel (tác giả của bài hát) và Iosif Kobzon cũng thật tuyệt vời, nhất là bản thu năm 1971 khi mà Iosif Kobzon được chính Frenkel đệm dương cầm. Rất nhiều ca sỹ Nga thế hệ sau này cũng đã thể hiện bài này, trong đó tam ca Serebro có cách thể hiện rất riêng và cũng được đánh giá cao.

    Tôi thấy trong bản “Đàn sếu” ở trang này, BQT vẫn còn ghi “Đang cập nhật” phần ca sỹ thể hiện. Đây chính là bài hát trong chương trình cầu truyền hình Hà nội-Moscow năm 2011, do ca sỹ trẻ Evgheni Vorobiev của Đoàn Ca Múa Trung ương Quân đội Nga thể hiện. Kính đề nghị BQT cập nhật. Ngoài ra, có nhiều bản thu do các ca sỹ Nga trình bày từ những năm cuối thập kỷ 60, đầu thập kỷ 70 rất tuyệt vời, đề nghị BQT sưu tầm và đưa lên để mọi người ở trang nhạc cùng thưởng thức.

    Xin cám ơn và kính chào.