Người của tiếng thơ một thuở

3.429 | 05/07/2013 4:28

Đã có một thời, vào lúc 10 giờ tối thứ tư và chủ nhật hằng tuần, dù bận việc gì, nhiều thính giả yêu thơ vẫn thu xếp để nghe chương trình "Tiếng thơ" của Đài Tiếng nói Việt Nam. Cùng với các nghệ sĩ Trần Thị Tuyết, Châu Loan, NSƯT Linh Nhâm là một trong 3 giọng ngâm thơ chủ lực trên sóng phát thanh. Không chỉ là người có thể ngâm rất "ngọt" từ thơ tình đến thơ chiến đấu, là người mang "Tiếng thơ" ra tiền tuyến, NSƯT Linh Nhâm còn là người đầu tiên đưa nghệ thuật ngâm thơ lên trình diễn trên sân khấu.

Khu "Văn công Mai Dịch" giờ đây đã khác đi rất nhiều và ngày càng đông đúc, song đó vẫn là nơi có khá nhiều nghệ sĩ nổi tiếng sinh sống. Có lẽ vì thế mà không quá khó khăn để chúng tôi tìm thấy nhà NSƯT Linh Nhâm, dù không có trong tay địa chỉ chính xác. NSƯT Linh Nhâm giờ đã bước qua tuổi 70. Dù gương mặt của nữ nghệ sĩ đã mang nhiều dấu vết thời gian nhưng giọng nói của bà vẫn trong trẻo, ấm áp như ngày nào. Bà bảo, giữ được chất giọng ngày hôm nay cũng là một sự may mắn của số phận.

Đã từng trải qua một lần tai biến vào năm 1994 khiến bà liệt nửa người, nói không rõ tiếng vì miệng méo nhưng nhờ châm cứu, luyện tập, và nhất là sự chăm sóc tận tình của người bạn đời, bà đã dần phục hồi và trở lại nhanh nhẹn như ngày hôm nay. Trải qua những tháng ngày chiến tranh, rồi những ốm đau thời bình nên với ông bà bây giờ, chỉ có sức khỏe và sự vui vẻ, bình an trong tâm hồn là quan trọng hơn cả. Thế mới có chuyện, mỗi khi tới dịp trao tặng danh hiệu NSƯT, NSND (Linh Nhâm là một trong những nghệ sĩ được phong danh hiệu NSƯT đợt đầu tiên năm 1984 ở lĩnh vực ngâm thơ), nhiều người bạn ngồi ở vị trí "cầm cân nảy mực" đã gọi điện hỏi sao không thấy bà làm hồ sơ xét tặng danh hiệu NSND?

Bà chia sẻ thành thực: Hạnh phúc nhất với người nghệ sĩ là được khán thính giả yêu mến và nhớ đến. Gần đây, khi đến thăm các thương binh ở Thuận Thành, Bắc Ninh, bà đã nghẹn ngào khi nghe các chiến sĩ năm xưa nhắc lại hồi ức chiến trường. Trong đó họ không quên những buổi tối kề bên chiếc đài phát thanh mà tiếng thơ của NSƯT Linh Nhâm như một món ăn tinh thần không thể thiếu.

Nhắc tới NSƯT Linh Nhâm là người ta nhớ đến một giọng ngâm thơ trữ tình, khỏe khoắn. Ít ai biết rằng, người hướng Linh Nhâm vào lĩnh vực ngâm thơ mà sau này bà ví là "cho tôi một nghề riêng" lại là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Có năng khiếu nghệ thuật từ bé nên mới 19 tuổi, cô gái quê ở phố Cầu Đất, Hải Phòng là Linh Nhâm được tuyển vào Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị với vai trò là ca sĩ chuyên hát bè trầm trong dàn hợp xướng. Cùng với một số nghệ sĩ trong đoàn như Kim Cúc, Trần Ngà...; Linh Nhâm vinh dự được chọn để biểu diễn phục vụ Bác Hồ hoặc khi Nhà nước ta tiếp đón các đoàn cao cấp trong Phủ Chủ tịch. Sau mỗi lần biểu diễn, Bác thường ngồi trò chuyện với các nghệ sĩ, hỏi thăm chuyện gia đình, công việc của họ. Một lần, sau khi nghe Linh Nhâm hát, Bác hỏi: "Bé có biết ngâm thơ không?". Linh Nhâm thành thật: "Thưa Bác, cháu chưa biết ạ". Bác bèn bảo: "Giọng cháu tốt đấy. Cháu hãy tập ngâm thơ để có thêm nhiều tiết mục phục vụ cho bộ đội".


Từ gợi ý của Bác, Linh Nhâm mới mày mò, tìm hiểu về nghệ thuật ngâm thơ qua đài phát thanh. Mỗi khi đến biểu diễn tại các trận địa pháo hay các đơn vị bộ đội, Linh Nhâm lấy thơ từ các bích báo của đơn vị rồi ngâm thử cho các chiến sĩ nghe và được các chiến sĩ hoan nghênh nhiệt liệt. Cho đến tận bây giờ, NSƯT Linh Nhâm vẫn nhớ 2 bài thơ mà bộ đội thường xuyên yêu cầu trong mỗi buổi biểu diễn là "Lá thư Bến Tre" của nhà thơ Tố Hữu và "Mến yêu anh pháo thủ" của một chiến sĩ.

Trong lần Linh Nhâm vào biểu diễn ngâm thơ báo cáo Bác, Bác bảo: "Cháu đã biết ngâm thơ rồi đấy. Tuy nhiên, hơi của cháu còn ngắn. Cháu phải học cách lấy hơi vào thật sâu, giữ lại ở dưới bụng khoảng mấy giây rồi từ từ đưa hơi ra thì hơi mới dài được". Vừa nói, Bác vừa thị phạm cho nghệ sĩ Linh Nhâm làm theo. Nghệ sĩ Linh Nhâm chia sẻ: Lời dạy của Bác đến nay bà vẫn còn làm theo, không chỉ tốt cho giọng mà còn hữu ích cho sức khỏe.

Theo NSƯT Linh Nhâm tâm sự, một trong những niềm hạnh phúc mà bà có được là khoảng thời gian được biểu diễn phục vụ Bác Hồ từ năm 1959 đến khi Người qua đời. Và nhiều lần đọc thơ chúc Tết của Bác trên sóng phát thanh. Trong hồi tưởng của Linh Nhâm thì Bác Hồ không chỉ là một vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc mà còn như một người cha già gần gũi với các nghệ sĩ. Biết nghệ sĩ Linh Nhâm làm Bí thư đoàn của Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị, Bác thường xuyên hỏi thăm rồi chỉ bảo làm thế nào để công tác thanh niên luôn năng động, sáng tạo... Từ lời khuyên của Bác, NSƯT Linh Nhâm còn mày mò để có được cách ngâm thơ của riêng mình.

Ngày ấy, nghệ sĩ Trần Thị Tuyết nổi tiếng với lối ngâm thơ cổ, còn giọng ngâm của nghệ sĩ Châu Loan lại mang nhiều âm sắc miền Trung. Linh Nhâm chọn cho mình lối ngâm thơ hiện đại, phù hợp với không khí chiến đấu nhưng vẫn không kém phần sâu lắng, trữ tình. Có những bài thơ trúc trắc về vần điệu, Linh Nhâm luôn cố gắng để có cách ngâm khiến người nghe dễ hiểu nhất. Linh Nhâm còn vận dụng các làn điệu dân ca phù hợp với từng khổ thơ để thính giả không cảm thấy nhàm chán.

Ngày ấy, tiết mục ngâm thơ của nghệ sĩ Linh Nhâm được các chiến sĩ yêu thích nên bà là một trong các nghệ sĩ thường xuyên có mặt trong các đội văn nghệ xung kích đi chiến trường... Đặc thù của văn công quân đội là ở đâu có bộ đội, ở đó có văn công. Từ hải đảo, vùng sâu vùng xa, nơi nào cũng có bước chân của các nghệ sĩ. Chưa kể, một mình nghệ sĩ Linh Nhâm có thể đảm nhiệm các tiết mục hát, ngâm thơ. Giọng thơ của nghệ sĩ Linh Nhâm vang lên ở khắp các chiến trường. Có khi là tác phẩm của các nhà thơ nổi tiếng như Tố Hữu, Phạm Tiến Duật, Giang Nam, nhưng cũng có khi là thơ của các chiến sĩ vừa sáng tác ngay tại mặt trận. Có khi cả khán giả và nghệ sĩ quần áo còn vương đầy thuốc súng hay lá ngụy trang vẫn háo hức ngâm những bài thơ ngay tại khi bom quân thù vừa dứt...

NSƯT Linh Nhâm nghẹn ngào: Có lẽ cả đời bà không bao giờ quên được những tháng ngày biểu diễn nhiệt tình và sôi nổi ấy. Những chuyến đi dài cả tháng trời, thậm chí có những chuyến kéo dài tới 3 tháng hay nửa năm như chuyến đi biểu diễn ở dọc biên giới Việt Nam - Campuchia... là chuyện bình thường với nghệ sĩ thời chiến. Cùng là người lính nhưng lần nào biểu diễn cho các chiến sĩ, Linh Nhâm cũng vẫn thấy xúc động khôn tả. Các chiến sĩ luôn dành cho các văn nghệ sĩ một tình cảm đặc biệt. Những lần biểu diễn ở chiến trường, các chiến sĩ sẵn sàng nhường phần nước sạch ít ỏi của mình cho các nữ nghệ sĩ. Hay, những đêm biểu diễn phục vụ bộ đội nơi biên giới, trời rét căm căm, không có áo bông nhưng các chiến sĩ vẫn đứng vòng trong vòng ngoài bảo vệ các nghệ sĩ.

Ấn tượng nhất với nghệ sĩ Linh Nhâm là năm 1980, trong chuyến đi biểu diễn phục vụ ở chiến trường Campuchia, đã hết giờ biểu diễn, khi các nghệ sĩ chuẩn bị đi nghỉ thì có 5 chiến sĩ bước vào. Đồng chí tổ trưởng rụt rè: "Ngày mai tụi em đi trinh sát, hôm nay muốn được nghe các chị hát, ngâm thêm một số bài hát, bài thơ nữa. Bởi ngày mai tụi em đi, không biết có ngày trở về không". Quên hết mệt nhọc, nghệ sĩ Linh Nhâm cùng các đồng nghiệp tiếp tục ngâm thơ, hát hết bài nọ tới bài kia cho tới khi trời gần sáng mới chia tay. Mấy ngày sau, khi có điều kiện trở lại đơn vị đó, nghệ sĩ Linh Nhâm nhói lòng khi biết tin 2 trong số 5 trinh sát ấy đã mãi mãi không về. Mỗi lần nhắc lại kỷ niệm này, bà vẫn còn thấy cay cay nơi sống mũi. Sự hy sinh của các chiến sĩ đã cho bà nhận thức rằng, một khi các chiến sĩ đã đi vào cái chết một cách nhẹ nhàng và thanh thản đến thế thì trước mỗi yêu cầu của người chiến sĩ, các nghệ sĩ không có lý do gì từ chối cả.

Là nghệ sĩ ngâm thơ, Linh Nhâm có cơ hội được tiếp xúc với nhiều nhà thơ. Có lần, khi bà biểu diễn bài "Lá thư Bến Tre" cho Bác Hồ và nhà thơ Tố Hữu nghe, nghe xong, nhà thơ Tố Hữu đã chia sẻ: "Linh Nhâm đã làm cho tôi rất xúc động và sống lại cảm xúc khi tôi sáng tác bài thơ này".


Cùng NSƯT Linh Nhâm ôn lại một thời văn nghệ chiến trường sôi nổi ấy còn có người bạn đời của bà là NSƯT Trọng Mai. Ông là Đại tá, từng chỉ huy dàn nhạc rồi làm công tác quản lý tại Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị. Hơn 40 năm chia ngọt sẻ bùi, đến nay hai nghệ sĩ vẫn dành cho nhau những tình cảm ân cần, chan chứa. NSƯT Linh Nhâm chia sẻ: Bởi hai vợ chồng cùng là nghệ sĩ quân đội, chồng là chỉ huy dàn nhạc, vợ là nghệ sĩ biểu diễn nên có những thời điểm cả hai vợ chồng bà xa nhà triền miên. Thiệt thòi nhất là cô con gái duy nhất của họ. Vừa sinh con được hơn 1 tháng, nghệ sĩ Linh Nhâm phải đi thu âm Trường ca "Theo chân Bác" để phục vụ lịch phát sóng của Đài Tiếng nói Việt Nam. Con được 6 tháng đã phải cai sữa, gửi bà ngoại trông vì mẹ đi biểu diễn chiến trường. Thương nhất là có những năm, ngày tết mà cả bố mẹ đều đi biểu diễn, chỉ có 2 bà cháu lủi thủi trong khu tập thể vắng.

NSƯT Linh Nhâm tâm sự: Điều thiệt thòi nhất của họ là quá bận bịu công việc nên không có điều kiện sinh thêm con. Những chuyến công tác triền miên, lịch thu âm rồi lịch tập luyện cho chương trình chào mừng các ngày lễ lớn mà nghệ sĩ Linh Nhâm không thể không có mặt khiến 2 vợ chồng cứ nấn ná, đến khi tuổi sinh nở qua từ khi nào. Tuy nhiên, bù lại, hiện người con gái duy nhất của vợ chồng họ  cũng đã trở thành một NSƯT, một biên đạo múa công tác tại Nhà hát Ca múa nhạc Quân đội - nơi cha mẹ chị đã cống hiến cả tuổi thanh xuân của mình

Thảo Duyên

Bình luận (0)

avatar

Bình luận mới nhất

1/2340