Nhạc sĩ -Nguyễn Văn Tý

4.956 | 17/04/2012 9:46

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý.
Sinh ngày 5-3-1925 tại Vinh, Nghệ An, quê ở Vĩnh Phúc.

Ông là một trong những nhạc sĩ nổi tiếng từ thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.Từ năm 1945, ông tham gia sáng lập và xây dựng đoàn kịch thơ, kịch nói của Thanh niên Cứu quốc Nghệ An. Ông bắt đầu hoạt động âm nhạc ở Liên khu IV. Năm 1948, ông ở đoàn văn hóa tiền tuyến thuộc Quân huấn cục. Sau đó, năm 1950, ông nhận nhiệm vụ đi xây dựng Ðoàn Văn công của Sư đoàn 304 và làm Trưởng đoàn. Đó là một câu chuyện dài gắn với ca khúc "Dư âm" mà Nguyễn Văn Tý sáng tác năm 1950, khi ông đang làm Trưởng đoàn Văn công Sư đoàn 304. Ngạn ngữ Tình chị duyên em đã xảy ra với nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý, khi ông được một người bạn giới thiệu để tìm hiểu một người con gái ở Thanh Chương,

Đêm qua mơ dáng em đang ôm đàn dìu muôn tiếng tơ 
Không gian trầm lắng như âu yếm ru ai trong giấc mơ 
Mái tóc nhẹ rung, trăng vờn làn gió

Sau khi người vợ đầu tiên giã biệt cuộc sống (năm 1947), có đến mấy năm trời Nguyễn Văn Tý một mình nuôi nấng con nhỏ. Bởi vậy, việc người bạn giúp tìm cho ông bạn mới cũng là chuyện hợp tình hợp lý. Nguyễn Văn Tý háo hức lắm. Nhưng cái duyên cái số mới lạ lùng và trêu ngươi. Đã mấy lần gặp gỡ nhưng vẫn chưa bén tình với cô chị, thì cô em bất ngờ xuất hiện, với nụ cười hồn nhiên và đôi mắt long lanh hút hồn người nhạc sĩ. Tình yêu sét đánh chăng? Đúng thế! Nhạc sĩ họ Nguyễn bị ám ảnh vì đôi mắt ấy. Khi người chị đuổi cô em ra khỏi câu chuyện của mình thì cũng là lúc tình yêu của nhạc sĩ với cô bé 16 tuổi lại nồng cháy. Ngược lại cô em cũng vậy, như một sự thần giao cách cảm, cô cũng không ngủ được. Nàng ra ngoài hiên hong tóc và ôm đàn hát bâng quơ trong đêm. Chính nhạc sĩ lại trở nên ngơ ngẩn vì tiếng tơ lòng ngân nga. Cảm xúc trào dâng, ngay giữa đêm đó, một câu nhạc chợt vang lên trong đầu người nhạc sĩ.

Yêu ai ai nắn cung đàn đầy vơi đôi măt xa vời 

Nguyễn Văn Tý đã quây cót che bớt ánh sáng của ngọn đèn dầu và ghi lại những nốt nhạc trên cái nong kê nghiêng. Nhạc sĩ ôm cây ghita, thầm hát lên những lời đầu tiên về tình yêu trong mộng ước: "Đêm qua mơ dáng em đang ôm đàn, dìu muôn tiếng tơ…". Ông có cảm giác như có ai đó trên trời đọc cho mình chép ra những dòng nhạc dạt dào tuôn chảy. Đó là linh cảm của vị ngọt của tình yêu không tới. Bởi lẽ sau đó là sự cấm đoán chia xa. Hai người không thể đến được với nhau. Nhưng điều kỳ lạ đã xảy ra: 8 năm sau, nhạc sĩ có dịp gặp lại cô gái của "Dư âm" ngày nào ở Vĩnh Yên. Khi ấy, Hằng (tên cô gái) đang đầu quân cho một đơn vị quân đội. Bấy giờ nàng đã ở tuổi 24 và đã có chồng. Cả hai đều sững sờ khi gặp nhau, nhưng chỉ thế thôi, không thể nói năng gì. Cô gái đỏ mặt, lúng túng vội rảo bước như muốn chạy trốn. Nguyễn Văn Tý cũng vậy, cho dù có việc ở lại đơn vị ít lâu, ông cố ý tránh mặt cô gái vì sợ mang tiếng cố tình tìm lại người mình đã từng thầm yêu trộm nhớ để kết nối duyên xưa. Ông tự nhủ: Thôi cứ để đó là một "Dư âm", hãy yêu cái mộng ước đó. Đôi mắt, nụ cười và tiếng hát ấy trong đêm trăng…tất cả chỉ là tình yêu với bóng dáng huyền mộng, nhớ nhung. Nó sẽ còn mãi trong lòng mình. Tuy tình chẳng tới, nhưng người nghệ sĩ đã kịp để lại cho đời một khúc ca mãi còn đồng vọng trong lòng khán giả nhiều thế hệ

(Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý và vợ Bạch Lê)

Tuy tình chẳng tới, nhưng người nghệ sĩ lại để đời cho những phút giây sáng tạo đột xuất, và ca khúc “Dư âm” đã làm nổi danh cái tên Nguyễn Văn Tý từ đó. Đặc biệt từ khi bài hát này được lồng trong phim “Kiếp hoa”, chiếu ở vùng địch tạm chiếm. Mặc cho “Dư âm” bị cấm trong vùng kháng chiến, nhưng trong những ngày tháng ấy, nó vẫn được phổ cấp sâu rộng trong đời sống và nhất là tầng lớp tiểu tư sản và học sinh sinh viên. Nhưng thật rủi thay, đó cũng là một tai hoạ cho người nhạc sĩ trẻ này, khi ba năm sau có một cuộc chỉnh huấn bất ngờ, và “Dư âm” là một dị phẩm bị đưa ra là một điển hình để khảo cung. Đây là sự kiện làm nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý choáng váng, bởi nó xảy ra sau lễ thành hôn của ông với ca sĩ Bạch Lê, em gái nhạc sĩ Nguyễn Văn Thương. Niềm vui chưa kịp thoả thì một không khí u ám bao trùm với những câu hỏi dồn ép với nhạc sĩ rằng, vì sao bài hát “Dư âm” lại được đưa ra vùng bị địch tạm chiếm, sào huyệt của kẻ thù; Hoặc nhạc sĩ đã nhận được gì của kẻ địch trả công cho?. Sau nhiều lần làm kiểm thảo, nhưng mọi chuyện cứ giằng co, bị đào bới mãi, làm nhạc sĩ mệt mỏi, tuyệt vọng. Đến nỗi ông đành phó mặc cho số phận run rủi, và kêu lên rằng, sẵn sàng chịu bị bắt nếu có chứng cứ gì xác đáng. May sao một thời gian sau, lãnh đạo cấp trên cũng thông qua bản kiểm điểm thành khẩn của nhạc sĩ và không có bằng cớ để xử lý kỷ luật. Nhưng mọi chuyện đâu đã kết thúc…? Quả là án treo dư âm kia vẫn dai dẳng đến mức, vẫn là nguyên cớ ngầm cho cuộc chỉnh huấn lần thứ hai, khi có chuyện đồn thổi là, tác giả “Dư âm” là một thành viên của nhân văn giai phẩm. Đáng chú ý, khi đó Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý đang là một trong 5 người được cử ra thành lập Hội Nhạc sĩ Việt Nam, vào năm 1957. Tất nhiên họ cũng chẳng hề quan tâm đến những thành tựu, sau 4 năm phấn đấu, mà nhạc sĩ đạt được sau lần chỉnh đốn tư tưởng lần trước. Sau "Dư âm", nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý đã liên tiếp gặt hái được một số thành công. Năm 1952, ông đoạt giải thưởng cao với ca khúc "Vượt trùng dương", và năm 1956, ông có ca khúc "Mẹ yêu con" được phát liên tục qua làn sóng Đài Tiếng nói Việt Nam qua giọng hát của Khánh Vân và Thanh Huyền.

Hẹn em từ muôn kiếp trứơc  nhớ em mấy thuở bạc đầu 
Anh đã âu sầu vì đường tơ vương vấn 
Em để cung đàn đưa anh về đâu ?

Nhạc sĩ đã thanh minh không biết bao lần, về cái chuyện có tên ông trong ban biên tập nội dung của tạp chí “Nhân Văn”, do nhà thơ Đặng Đình Hưng vì yêu mến nhau từ trước, tự đưa vào mà không cho ông biết thôi. Nhưng tình ngay ý gian, giấy trắng mực đen, thật khó giải thích. Ông cãi chẳng lại và bị kiểm điểm ở đình Ngọc Hà, năm ấy trước cả trăm con người. Và lẽ dĩ nhiên đó là sức ép buộc ông phải tự nguyện rút ra khỏi ban chấp hành Hội Nhạc sĩ khoá I. Sự thật sao trớ trêu, sau đó có những kết luận của những người có trách nhiệm về chuyện oan trái này, nhưng vẫn ông bị cho là lập trường tư tưởng có sai lầm, và phải được chỉnh đốn bằng chuyến đi thực tế, lên Điện Biên Phủ 6 tháng liền, hồi 1958. Lúc này bản lĩnh của người nghệ sĩ, chiến sĩ đã vực dậy một trạng thái lao đao hoang mang, tưởng như tuyệt vọng trong ông. Nhiều đêm, ông thường nhớ đến lời của người cha dặn khi còn nhỏ rằng, hãy nhẫn nhục làm lại từ đầu, khi nỗi tuyệt vọng đã phủ kín cuộc đời mình. Và ông đã bước đi một cách vững vàng, với sáng tác nổi bật: “Tiếng hát bản Mèo”, độc đáo và có tiếng vang xa, qua giọng hát Minh Đỗ. Chưa hết, sau đó ông gần như  bị vô hiệu hoá, khi phải ngồi một chỗ để dịch sách âm nhạc, cùng với Đặng đình Hưng và Tử Phác. Mãi tới bốn năm sau ông may mắn thoát khỏi bốn bức tường, khi có dịp đi xuống thực tế tại Hưng Yên, theo chủ trương của cấp trên. Giờ đây ông lại nhớ đến chuyến đi thực tế sáng tác tại Điện Biên năm 1958. Ông kể chuyện về người đẹp 17 tuổi tên là Dựa, nguồn cảm hứng cho ca khúc "Tiếng hát bản Mèo". Phải chăng lại một "Dư âm" thứ hai trong đời người nhạc sĩ? Không, đó chỉ đơn thuần là cuộc gặp gỡ một cô gái trên một bản Mèo ở vùng cao.

Tiếng sáo chiều hôm qua
Như nhắn bạn nhắn bạn đừng về
Nhớ  một chiều hoa Đào nở
Anh cán bộ nó lại về xuôi 

Ở đây, ý thức công dân đã chế ngự tác giả bài hát chứ không thuần túy là cảm xúc lãng mạn yếu đuối mơ mộng như ở "Dư âm" thuở nào. "Đó là một cô tiên" - Nguyễn Văn Tý đã thốt lên như vậy. Không thể hình dung rằng ở một nơi heo hút như vậy lại có một cô gái với vóc dáng thanh thoát cùng gương mặt tươi như thiên thần. Người nhạc sĩ đã đi cùng cô bé ra vườn đào một ngày xuân. Những bông hoa đào phai mịn màng hồng tươi trong nắng sớm. Cô gái vừa chạy trong vườn đào vừa hát một câu dân ca về tình yêu. Ông ngỡ như cô bé đã trao tặng lời tâm tình đó cho mình và thật bất ngờ, một giai điệu mới lóe sáng trong tâm tưởng nhạc sĩ. Hương hoa đào rừng thơm ngan ngát trong nắng ấm làm bừng lên cảm xúc chân thành và lời ca theo đó ngân nga. Ông hát: "Bản Mèo em ở ngọn núi cao cao/ Lúa được mùa, hoa đào nở, dân khắp bản biết ơn Bác Hồ…". Trong bữa cơm chia tay, ông trực tiếp hát bài hát mới sáng tác cho bà con bản Mèo cùng nghe. Không hiểu sao, cô bé chỉ thấy buồn và khóc. Nhưng rồi cô cũng đã đứng lên, xung phong hát một bản dân ca để tặng cho người nhạc sĩ tài hoa này. Đến nay, dù năm tháng đã xa, Nguyễn Văn Tý vẫn nhớ như in một câu mà ông nhận xét là "nghe thương lắm": "Con chim Nông đậu ở đầu cành trước ngõ hót líu lo/ Chim bay xa, trông theo như một chấm đen…". Một kỷ niệm thật khó quên với người đẹp bản Mèo năm đó.

Nhạc sĩ Trần Tiến trò chuyện cùng với nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý

Bốn năm sau khi Nguyễn Văn Tý cho ra đời bài hát nói trên, ông còn có dịp đi thực tế tại Hưng Yên theo chủ trương của cấp trên. Trong 5 năm, từ 1962 đến 1967, ông đã lăn lộn với thực tế trên đồng ruộng để rồi cho ra đời những ca khúc hay như: "Bài ca năm tấn", "Chim hót trên cánh đồng đay", "Tiễn anh lên đường", "Múa hát mừng chiến công", "Người giỏi chăn nuôi". Có thể nói, ông đã bỏ sau lưng "Dư âm" một thời vang bóng, tạo nên một loạt dấu ấn khác. Một sức mạnh âm nhạc lạc quan cho quê hương đất nước, vẽ lên một chân dung âm nhạc mới, một Nguyễn Văn Tý gắn bó với cuộc sống đồng quê Sau này trở về Hà Nội, nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý vẫn giữ phong độ sáng tác với những ca khúc thấm đẫm chất dân ca, có sức truyền cảm lớn. Không ai có thể quên được những giai điệu ngọt ngào và rất ấn tượng của "Tấm áo chiến sĩ mẹ vá năm xưa" (1973) hay "Một khúc tâm tình của người Hà Tĩnh" (1974). Thời điểm này, Nguyễn Văn Tý nổi lên như một ngôi sao tiên phong trong việc sáng tác mang phong cách âm nhạc dân gian, với những đề tài mới. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý chia sẻ, hầu hêt những sáng tác của ông đều bắt nguồn từ nguồn cảm hứng có thật trong những chuyến đi thực tế công tác của thời trai trẻ. Khoảng thời gian đó, ông đã chứng kiến biết bao sự đổi thay và chuyển biến hào hùng của dân tộc trong sự nghiệp bảo vệ chủ quyền đất nước cũng như sự phấn đấu lao động hăng say của nhân dân trong công cuộc xây dựng nước nhà. Thế rồi con người năng động và ưa dịch chuyển ấy cuối cùng cũng định cư ở Tp HCM (từ năm 1976). Từ nơi đô thị sôi động này, ông nhận lời viết theo đơn đặt hàng cho các tỉnh. Trong chùm bài hát viết về chủ đề quê hương, đất nước, ông đã có những tác phẩm để đời. Đó là những ca khúc: "Người đi xây hồ Kẻ Gỗ" (1976), "Dáng đứng Bến Tre" (1980), "Về Thuận Hải" (1984) và "Hát về thành phố biển dầu" (1984)…

Đôi lúc chợt nghĩ lại những gian truân, trải qua trong những chuyến đi thực tế, ông lại thầm cảm ơn số phận đã đẩy ông dấn thân vào con đường sáng tạo vô cùng phong phú. Ông tự rèn luyện trên con đường nghệ thuật, thay đổi phong cách để khẳng định tài năng. Đó là sự dâng hiến cho sự nghiệp âm nhạc cách mạng. . Chính giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật, mà ông được trao năm 2000 đã khẳng định tất cả. Và giờ đây, sau mười năm cam chịu với bệnh tật và nỗi buồn chia xa (khi người vợ yêu quý của ông mất đi), ở tuổi 87, ông côi cút sống trong ngôi nhà nhỏ đơn sơ. Hằng đêm, ngắm nhìn ảnh vợ treo trên tường, ông đếm thời gian trong từng khoảnh khắc. Canh một. Canh hai. Canh ba…Bà vẫn mỉm cười nhìn ông như thuở nào còn luộc khoai, nướng sắn. Những "Dư âm" cuộc đời bỗng ngân vang trong tâm tưởng. Ông thầm hát lại bài ca cũ, với âm thanh trầm khê, sưởi ấm những đêm lạnh lẽo, cô đơn…  

Vương Tâm&Tư liệu về ns.
(Hình ảnh mang tính minh họa)

Bình luận (6)

avatar
Ngọc Thạch
Ngọc Thạch Biên tập viên 16/08/2012 17:37
Cảm ơn ban Danmoi, tôi và bác ThanhHaiNam sẽ cố gắng lên để ngắm hoa đào và cả mặt nguời dưới hoa đào như trong bài thơ "Đào hoa Nhân diện" của Thôi Hộ bên TQ ngày xưa, ngẩn ngơ vì cô gái mà ông đi thi qua xin nước uống. Quay trở về, qua trang trại, cô đi vắng ông đã để lại một bài thơ bất hủ trên cánh cổng. Câu chuyện đó đã trở thành một điển tích mà Nguyễn Du cũng sử dụng trong Truyện Kiều.Tôi không biết đã ai dịch ra tiếng Việt chưa nhưng bản chữ nho thì tôi còn nhớ. Nếu bác nào muốn đọc tôi đánh lên cho. Chào bạn
danmoi
À, các bác Ngọc Thạch và ThanhHaiNam ơi, “đàn môi” thấy vui quá vì các bác biết cả giai điệu và lời bài hát đó thì có ngày bác Lão Nông sẽ tìm ra và up lên cho cả nhà thưởng thức như trường hợp “Mối tình Việt Bắc” đây. Trong cuộc sống đôi khi chỉ có 1 khoảnh khắc… giơ tay che nắng đứng nhìn như thế thôi mà bao tao nhân mặc khách ngân ngơ để rồi bao dòng nốt nhạc tuôn trào! Dịp xuân tới các bác cố gắng lên vùng cao…ngắm hoa đào nhé.
Ngọc Thạch
Ngọc Thạch Biên tập viên 15/08/2012 23:11
Bác ThanhHaiNam ơi, câu ấy là câu cuối của "Tiếng hát bản Mèo" đấy.
ThanhHaiNam
ThanhHaiNam Biên tập viên 15/08/2012 19:01
Còn một bài này nữa, không biết các Bác và các bạn có thấy quen không:
“Tiếng sáo chiều hôm qua.
Như nhắn bạn nhắn bạn đừng về.
Nhớ một chiều hoa đào nở.
Anh cán bộ nó lại về xuôi”.
Ngọc Thạch
Ngọc Thạch Biên tập viên 15/08/2012 17:21
Bạn Danmoi ơi, tôi chưa thấy bài "Tiếng hát bản Mèo" ở trang nào cả, chắc phải nhờ bác Lão Nông tìm giúp ở VOV thôi. Tôi nhớ có lần chúng ta đã trao đổi về bài này và tôi có viết là bài này những năm 60 rất phổ biến và nhờ Tư liệu này mà tôi mới biết là của NS Nguyễn Văn Tý. Bác Lao Nông ơi, không biết bác có biết bài này không? Đại khái giai điệu theo âm giai ngũ cung, ghi ra nó như thế này bác ạ: Rề sol la rế rề, sol la-rế rế rế, rế rề sol-la rế rế-đô đô-la, rế mí la rế sol la rề...Chắc là bác biết bài này, lời ở tư liệu đã đăng mấy câu đầu ứng với giai điệu này rồi. Bác cố gắng nhờ các bạn của bác tìm giúp nhé. Để "cô tiên" đứng nhìn mà không có lời hát tâm tình thì bạn Danmoi buồn lắm đấy. Xin cảm ơn bác,
1/2

Bình luận mới nhất

1/2319