Những bài hát hay về Tây Bắc và Điện Biên

Khi nói về Chiến dịch Điện Biên Phủ, chúng ta không thể không nhắc đến thời gian trước đó đã có Chiến dịch Biên giới, Chiến dịch Hòa Bình, Chiến dịch Tây Bắc… với những chiến thắng vang dội đem lại cảm hứng sáng tạo cho các văn nghệ sĩ trên nhiều mặt trong đó có âm nhạc, nhất là trong Chiến dịch giải phóng Tây Bắc. Ví như Nguyễn Thành với ca khúc “Qua miền Tây Bắc”, một bài hát giản dị, thế 2 đoạn, 4 câu nhạc, gọn ghẽ với lời ca mộc mạc động viên bộ đội về giải phóng quê hương: “Qua miền Tây Bắc núi vút ngàn trùng xa/ Suối sâu, đèo cao, bao khó khăn vượt qua/ Bộ đội ta vâng lệnh Cha già…”. Hay ca khúc “Đường lên Tây Bắc” của Văn An: “Đường lên Tây Bắc xa xôi, nếp nhà sàn thấp thoáng…/ Cùng bảo vệ quê hương, sức trai bền gan chiến đấu”… Nếu tính trước đó còn có bài “Chiếu tù” của Đỗ Nhuận, bài “Hành khúc Sơn La” của Trần Đức Long và Chu Hà ra đời trong lao tù của vùng “Sơn La âm u núi khuất trong sương mờ”, các chiến sĩ cách mạng luôn tin tưởng tương lai bền gan chiến đấu đón ngày thắng lợi cuối cùng.


Qua miền Tây Bắc - Nguyễn Thành

Cuộc kháng chiến của quân và dân ta đi từ thắng lợi này, đến thắng lợi khác. Giặc Pháp bế tắc, nhảy dù xuống Điện Biên, dùng căn cứ này khống chế cả miền Tây Bắc và Thượng Lào. Hồ Chủ tịch và Bộ Chính trị quyết tâm triển khai Chiến dịch Điện Biên Phủ. Bên cạnh việc chuẩn bị của các đơn vị quân đội, dân quân… cùng những lực lượng khác trong cả nước, văn nghệ sĩ cũng được lệnh vào cuộc.


Đường lên Tây Bắc - Văn An

Các nhạc sĩ Đỗ Nhuận, Trần Ngọc Xương, Văn Tiến xuống Sư đoàn 312, nơi đây đã có Hoàng Vân. Sư đoàn 308 có Lương Ngọc Trác. Theo chân anh bộ đội, Đỗ Nhuận viết ngay “Hành quân xa” một hành khúc ngắn gọn, chỉ có 4 câu nhạc, mỗi câu 4 nhịp, lời ca phù hợp với ý đồ chiến lược của lãnh đạo mặt trận. Bài hát không có cao trào, âm vực chỉ giới hạn trong một quãng 8: “Hành quân xa dẫu có nhiều gian khổ/ Vai vác nặng ta đã đổ mồ hôi…/ Đời chúng ta đâu có giặc là ta cứ đi!”. Chất nhạc của Đỗ Nhuận còn thể hiện rõ nét ở bài “Trên đồi Him Lam” cũng là hành khúc đơn giản dễ hát. Bằng hình thức 2 đoạn, mỗi đoạn gồm 2 câu, với điệu thức Sol trưởng rất gần với dân ca, những câu nhạc kết hợp chặt chẽ với lời ca: “Hôm qua thắng trận Điện Biên/ Chiến hào xuất kích đồi Him Lam ta tiến vào/ Đi mở đường thắng lợi, ba tháng đổ mồ hôi ta tới đây, quyết diệt cho hết quân thù…”. Ngoài ra, nhạc sĩ Đỗ Nhuận còn sáng tác hoạt cảnh Chèo “Hòn đá” theo kịch bản của Văn Thắng nói lên sự gian khổ của chiến sĩ ta khi đào công sự nhưng cũng rất vui nhộn như câu nói của hòn đá: “Dù ai đào ngả, đào nghiêng/ Riêng ta vẫn vững như kiềng hai chân!”


Hành quân xa - Đỗ Nhuận

Từ ý đồ đánh nhanh, chuyển sang đánh chắc, tiến chắc, kéo pháo vào rồi lại kéo ra, chiến sĩ ta khi phải vượt qua bao gian khổ khi kéo pháo vượt đèo dốc dưới trời mưa gió rét: “Dốc núi cao cao…/ Vực sâu thăm thẳm…/ Hò dô ta nào!”… Bài hát được Hoàng Vân sáng tác ngay tại trận địa, Văn công Sư đoàn 312 dựng thành tiết mục phục vụ chiến sĩ. Hoàng Vân đã khéo vận dụng điệu hò dân gian, nhưng tiết tấu và giai điệu lại rất hiện đại, tạo nên sự hào hứng, phấn khích…


Hò kéo pháo - Hoàng Vân

Nhưng bao trùm trên tất cả những bài hát về Điện Biên phải nói đến bài “Chiến thắng Điện Biên” của Đỗ Nhuận. Tiết tấu vui, tươi sáng, giai điệu đẹp, nét nhạc mở đầu như một hồi kèn khẩn trương giục giã báo hiệu niềm vui chiến thắng: “Giải phóng Điện Biên, bộ đội ta tiến quân trở về, giữa mùa hoa nở miền Tây Bắc tưng bừng vui”. Đỗ Nhuận đã dùng nguyên một câu của điệu hát Chèo “Sắp qua cầu”, được biến đổi chỗ kết và rút gọn tiết tấu để tạo nên khí thế hào hùng: “Xiết bao sướng vui từ ngày lên Tây Bắc đồng bào náo nức mong đón ta trở về”…


Chiến thắng Điện Biên - Đỗ Nhuận

Bài hát tạo không khí rộn ràng chào mừng chiến thắng. Trong giai điệu ấy, có cả âm hưởng dân ca của các dân tộc Tây Bắc. Song song với  tiết tấu trong sáng, hiện đại, là lời ca thắm thiết, nghĩa tình đầy phấn khởi. Do vậy “Chiến thắng Điện Biên” được chọn làm nhạc hiệu mở đầu mỗi ngày mới cho Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam từ tháng 7/1954.

Sẽ là thiếu sót nếu không nhắc đến những nhạc sĩ khác cũng có những tác phẩm hay về Tây Bắc như “Tình ca Tây Bắc” của Bùi Đức Hạnh phỏng thơ Cầm Giang; “Em bé Mường La” của Trần Ngọc Xương, v.v…

Nhìn chung những ca khúc viết về mảnh đất miền Tây Tổ quốc, từ giai điệu đến khúc thức đều là những hành khúc giản dị, mạnh mẽ, hùng tráng, trữ tình… đã động viên thúc đẩy được tinh thần đồng bào và bộ đội đoàn kết chiến đấu, giành được nhiều thắng lợi to lớn trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Những tác phẩm ấy không chỉ có ý nghĩa về nghệ thuật mà còn có ý nghĩa về mặt lịch sử. Qua đó, tạo nên một lớp nhạc sĩ trưởng thành và thăng hoa trong khung cảnh chiến đấu của dân tộc. Âm hưởng văn hóa cũng được nhân đôi khi bên cạnh các ca khúc là những điệu múa sạp, múa nón, múa chuông, múa lụa, múa hoa nở rộ khắp nơi. Sự giao thoa văn hóa từ vùng Tây Bắc nói chung, Điện Biên nói riêng được vang lên giữa Thủ đô Hà Nội và nhân rộng ra cả nước.

Trong cuộc đời mỗi chúng ta, một bài hát, một điệu múa có thể gợi về một kí ức, gợi nhớ một kỉ niệm. Càng thêm tuổi, bao kỉ niệm xa xôi lại hay hiện về làm lay động tâm hồn. Giờ đây các nghệ sĩ thời đó kẻ còn người mất, đã vào cái tuổi “cổ lai hi”. Những ngày này đến thăm họ, tôi vẫn nghe các nghệ sĩ nhắc tên nhau và hò hẹn tập họp nhau để cùng hát, cùng múa lại những tác phẩm của một thời đáng nhớ cách đây tròn 60 năm.

Nhạc sĩ Dân Huyền.

 

Bình luận (0)